پێشەکی
شیعری “تۆ ئەی سکون” دەقێکی نوێخوازییە کە لە بنەڕەتدا لەسەر دیالێکتیکی دوو هێز دامەزراوە: نائارامیی جیهانی دەرەوە و ئارامیی ناوخۆی مرۆڤ. شاعیر لە ڕێگەی دامەزراندنی کەشێکی میتافیزیکی، سکون وەک حاڵەتێکی بوونی پیشان دەدات، نەک تەنها وەک وەستانی جوڵە یان بێدەنگی.
سکون لەم دەقەدا هێزێکی پۆزەتیڤە؛ هێزێک کە لە ناو وێرانکاری، وشکەساڵی، تۆفان و داڕماندا بەردەوام دەبێت. بە واتایەکی تر، شاعیر ئارامی لە دەرەوەی ڕەنج و تاقیکردنەوەدا وەڵام ناداتەوە، بەڵکو لە ناو ئەوانەدا دەیدۆزێتەوە.
١/ سکون وەک هێمای بوونی و ئارامیی ناوخۆ:
خودی بانگکردنی سکون بە “تۆ” گرنگە. چونکە شاعیر حاڵەتێکی مجرد/داماڵراو دەکاتە شتێکی گفتوگۆئامێز. ئەمە ڕێگایەکی ناسراوە لە شیعری مۆدێرندا: بیرۆکە یان هەستێکی نادیار دەگۆڕدرێت بۆ بوونێکی هەستپێکراو.
بەڵام سکون لێرە کەس نییە؛ بەڵکو حاڵەتێکی گشتیی بوونە. ئەو حاڵەتەیە کە مرۆڤ لە توندوتیژیی دەرەوە دەربازی دەبێت و دەگەڕێتەوە بۆ ناوخۆی خۆی.
٢/ دوو جیهانی شیعر: وێرانەی دەرەوە و باخچەی ناوخۆ:
یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی دەقەکە دروستکردنی دوو بوارە:
بواری یەکەم:
- وشکەساڵی
- تەپوتۆز
- داڕمان
- تۆفان
- بایەقوش
- چەرمەسەری
ئەم وشانە هەموویان نیشانەی جیهانێکی ناسەقامگیرن.
بواری دووەم:
- باخچەی ئارامی
- متمانە
- گوڵی گەش
- چرۆ
- هێلانە
- پەڕەسێلکە
ئەم بوارە نیشانەی بەردەوامیی ژیانە.
شاعیر لە نێوان ئەم دوو جیهانەدا پەیوەندییەک دروست دەکات: ئارامی نەك بە مانای نەبوونی تۆفان، بەڵکو توانای مانەوەیە لە دوای تۆفان.
٣/ ڕەمزی خەوتن و پەیوەندیی مردن و ژیان:
کۆتایی شیعر:
ڕادەست دەکەیتەوە
و
دەنوویت
یەکێکە لە قووڵترین بەشەکانی دەقەکە. چونکە خەوتن لێرەدا تەنها کردارێکی جەستەیی نییە، بەڵکو ڕەمزە.
لە خوێندنەوەی مێتافیزیکیدا خەوتن دەبێتە شوێنی نێوان:
- مانەوە و ڕۆیشتن،
- مردن و زیندووبوونەوە،
- ئەمانەتدان و گەڕاندنەوەی
٤/ زمان و وێنەسازی:
زمانی شیعرەکە پشت بە ڕوونکردنەوەی ڕاستەوخۆ نابەستێت، بەڵکو پشت بە وێنەی کەلەپووری و مەجاز دەبەستێت.
بۆ نموونە:
خۆڵەمێشییە بێ بەرکەوتن
دەستەواژەیەک نییە کە تەنها مانای ئاسایی هەبێت؛ بەڵکو کەشێکی نادیار دروست دەکات، وێنەی شتێک کە هەیە بەڵام ناتوانرێت بگیرێت.
هەروەها:
مینیماڵەکانی شادی
بیرۆکەیەکی نوێیە بەوەی شادی بە شێوەیەکی گەورە و دروشم نیشان نادرێت، بەڵکو لە نیشانە بچووکەکانی ژیاندا دەبینرێتەوە.
٥/ کێشە و هەڵسەنگاندنی هونەری:
لە ڕووی هونەرییەوە، یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی شیعرەکە ئەوەیە کە بیرۆکەیەکی فەلسەفی بە زمانی وێنە دەگوازێتەوە، نەك بە وتەی ڕاستەوخۆ.
لە هەمان کاتدا، زۆریی وێنەکان لە هەندێک شوێندا دەکرێت خوێنەر پێویستی بە هەڵسوکەوتی وردتر لەگەڵ دەقەکەدا هەبێت؛ بەڵام ئەمە لە خاسیەتەکانی شیعری مۆدێرنە، چونکە دەق داوای بەشداریی خوێنەر دەکات.
کەواتە شیعری “تۆ ئەی سکون” شیعرێکە لەسەر ئارامییەکی سادە بنیات نەنراوە؛ بەڵکو لەسەر سکونی دوای تاقیکردنەوە. شاعیر جیهانێک پیشان دەدات کە تێیدا هەموو شتێک دەگۆڕێت، دەڕووخێت و تێدەپەڕێت، بەڵام هێزێکی ناوخۆیی هەیە کە دەمێنێتەوە.
کەواتە سکون لەم شیعرەدا نەك وەستانی ژیانە، بەڵکو نهێنی بەردەوامی ژیانە.
لێرەدا ڕەنگە خوێنەرێك بپرسێت ئایا شیعرەکە سادە نییە؟
پرسیارەکە گرنگە، چونکە “سادەیی” لە شیعردا دوو مانای جیاواز هەیە و پێویستە لە یەک جیا بکرێنەوە.
ئەگەر مەبەست لە سادەیی زمان بێت، من پێم وایە ئەی خوێنەر شیعرەکەت سادە نییە. چونکە زمانەکەی پشت بە وشە و وێنەی ئاشکرا نابەستێت، بەڵکو وشەکانی وەک:
“خۆڵەمێشییە بێبەرکەوتنەکان”
“مینیماڵەکانی شادی”
“بلوریی ڕەنگ”
“لانەی خەونەکان”
“ڕاسپاردە”
“دەنوویت”
هەریەکەیان بارێکی دەلالیی و ڕەمزی هەڵدەگرن. خوێنەر بە یەکجار ناگاتە هەموو ئاستەکانیان.
بەڵام ئەگەر مەبەست لە سادەیی بیرۆکەی ناوەندیی بێت، بەڵێ، لە سەرەتادا دەکرێت وابزانرێت بیرۆکەکە سادەیە:
بەوەی مرۆڤ لە ناڕەحەتی و تۆفانی ژیاندا بە ئارامی دەگات.
هەرچەندە ئەم بیرۆکەیە لە خۆیدا پێشتر کاری لەسەر کراوە. بەڵام جیاوازیی شیعرەکە لە چۆنیەتی گوتنەوەکەدایە، نەك تەنها لە بیرۆکەکەدا.
لە دیدی ڕەخنەییەوە، کێشەی شیعرەکە ئەوە نییە کە سادە بێت؛ بەڵکو هەندێک جار زۆریی وێنە و مەجاز دەتوانێت هێڵی سەرەکیی “سکون” کەمێک بشارێتەوە. واتە خوێنەر لە هەندێک شوێندا زیاتر سەرقاڵی وێنەکان دەبێت لەوەی بزانێت ئەم هەموو وێنانە بۆ کوێ دەچن.
بەڵام من پێم وایە بنەمای شیعرەکە سادەیی ڕووکەش نییە؛ بەڵکو بنەمایەکی فەلسەفی هەیە، بەجۆرێك:
سکون وەک حاڵەت،
خەوتن وەک نێوانی مردن و ژیان،
ڕاسپاردە وەک ئەمانەتی گیان،
و بەردەوامیی ژیان لە ناو وێرانبووندا.
بۆیە هەڵسەنگاندنەکە دەبێت دوو بەش بێت:
١- لە ئاستی وێنەسازیدا:
شیعرەکە هەندێک وێنەی بەهێزی هەیە، بە تایبەتی ئەو شوێنانەی کە وێنەکە لە ناو بیرۆکەی سەرەکییەوە دەردەچێت:
“خۆڵەمێشییە بێ بەرکەوتن”
وێنەیەکی سەیرە؛ بەوەی شتێک هەیە، بەڵام دەست پێی ناگات. ئەمە هەستی نادیاری و لێڵی دروست دەکات.
هەروەها “مینیماڵەکانی شادی”
بیرۆکەیەکی سەردەمییە؛ شادی وەک شتێکی گەورە نادات بەدەستەوە، بەڵکو وەک نیشانە بچووکەکانی ژیان دەیبینێت.
“باڵەکۆن بووە دەسترازەی سبەی”
ئەمە وێنەیەکی کراوەیە؛ باڵەکۆن لە نێوان ناوخۆ و دەرەوەدا دەوەستێت و دەبێتە پەیوەندیی نێوان ئێستا و داهاتوو.
“ڕاسپاردەکە ڕادەست دەکەیتەوە و دەنوویت”
ئەمە لە ڕووی ڕەمزەوە لە بەهێزترین شوێنەکانی دەقەکەیە.
٢- لە ئاستی زماندا:
زمانی شیعرەکە هەوڵ دەدات زمانێکی بەرز و مەجازئامێز بێت و لە زۆر شوێندا سەرکەوتووە. بەڵام شیعری گەورە زۆرجار تایبەتمەندییەکی تری هەیە: ئاسان دەخوێندرێتەوە، بەڵام بە ئاسانی تەواو تێیناگەی.
کەواتە بەم پێیە شیعرەکە هەندێک جار لە نێوان دوو ئاراستەدا دەوەستێت:
یەکێکیان: شیعری فەلسەفی و ڕەمزیی قووڵ،
ئەوی تر: وێنەسازیی زۆر و جوانیی دەنگ.
لە کۆتاییدا دەتوانم بڵێم ئەم دەقە دەقی کەسێک نییە کە تەنها وشەی جوانی کۆکردبێتەوە؛ بەڵکو لە پشتیەوە بیرکردنەوەی ڕەمزی هەیە. ئەوە بنەمایەکی گرنگە بۆ شیعرێکی بەهێز.
ئەم دەقە لە ماڵپەڕی (الحوار المتمدن)ەوە وەرگیراوە ڕۆژی ٩/٧/٢٠٢٦
(تۆ ئەی سکون)
هەمیشە ڕووبەرێکی لێڵ هەیە
بۆ داگیرکردنی ڕووناکییەکان
خۆڵەمێشییە بێ بەرکەوتن،
هەرچەن ئاکام
ڕەش دائەگەڕێ لای زۆرێ،
بەڵام لای تۆ
هەردەم گەشاوە دەنوێنێ..
.
ئەو ساتانەی
تەپوتۆزی وشکەساڵیی
لەسەر شانومل دەنیشێ
زوو شیبایەكی خۆشڕەو
دێت و دەیسڕێ.
ئاوازێ دەسەكنێ لە ناو سینە
بۆ ئاوەڵاکردنی ژان،
بە نەغمەکەی دەکەویە سەما،
وەك ئەوەی تۆفان
نەبوو بێ..
.
گەڕەکەکانت گۆڕی،
خانووچکەکانت چێ کرد
نە یەك، نە دووان، نە سێ
چەپۆکی داڕمان و سەدای بایەقوش زوو گەیشتن …
لەدەم کەلەوە ئاوا بووی
بۆ دنیایەكی دوورتر، لە بلوارێکا
لانەی خەونەکان…
لەپێش دەروازەی ژووری تەمەنا
چەرمەسەریەکان، لە پێت داكەنی
باڵەکۆن بووە دەسترازەی سبەی،
نەك هەر ئاوڕێ
نەك چاوەڕوانی، خەوەنووچکەیە تیای بتباتەوە..
هەر پشکوتنی چرۆی ئینجانە
هەر هێلانەیە:
پەڕەسێلکەیەك، لە بن گوێسوانە
بزەی سەرلێوی ئاسۆی هزرینن،
ئەمە مینیماڵەکانی شادیین..
بە فەلسەفە، پێویست ناکا تا شێلو بن..
چرکە هێمنەکان
دوور لە قەتارە سەرشکاوەکان
لەسەر تەنافی ڕۆژگار نیشتنەوە..
هەرگیز لای تۆ درەنگوەخت نییە
مادام ڕۆژێکی نوێ بەڕێوەیە…
.
هەرچەن کە دەڵێن
ناکەسکارەکان لەبەرزاییەوە هەردەم دەڕوانن
بۆرسەش ناسەکنێ ڕوو لە ئارامیی،
تۆ بەو ئاقارە ڕاگوزەر ناکەی
کە شادی تیایدا هەردەم سواڵ دەکا
گەر پشیلەکان بۆت بمیاوێنن
نمە بارانێ عەتری خاکت بێ..
.
شوێنەکان! ئەی خاوەن هەست و نهێنی
گەر زۆر زبرو دڵڕەقیش بن
هەر دووراو دوورە سڵاوێ
ماتەڵیی گەڕانەوە نیت..
تۆ!
ئەی سوکنایی پێم بڵێ
ئەو کاتەی تووڕەیی شاڵاو دێنێ
چۆن لەبەر شوراکانی ئاستانەتا
چۆك دادەدا؟
تۆ ئەی بلوریی ڕەنگ
چلۆن چڵك
لەسەر ڕووخساری ڕایەخت دەنیشێ؟..
کە ئەوان هاوشێوەی نغرۆ
پەنا بۆ دواچڵی ڕۆخ دەبەن
دەزانن تاپڕەکان بکوژن
تۆ
لە ناو باخچەی هێوری و متمانەدا
بە ویقارەوە لە حزوریا
دیدەت گوڵێکی گەش دەگرێ
ئاوهاش ڕاســــپاردەکە،
ڕادەست دەکەیەوەو
دەنـووی..
***

